دسته: شیرخوارگی تا …

نگارنده: دکتر بابک قلعه باغی

مشکلات خواب کودکان یکی از شایعترین علل مراجعه پزشکی والدین به پزشک متخصص کودکان است. کودکی که با سختی به رختخواب می رود یا به دفعات زیادی در طول شب بیدار می شود تا حد زیادی سبب مزاحمت خانواده می شود. مطالعه بیماریهای خواب در کودکان نشان می دهد که این بیماریها در کودکان تفاوت قابل توجهی با بیماریهای خواب بزرگسالان ندارند؛ با این وجود مشکلات خواب که طبق تعریف الگوهای خوابی که باعث عدم رضایت والدین، کودک یا پزشک می شود در سنین کودکی بسیار بیشتر از بیماریهای خواب شایع می باشند.

تشخیص خواب بیمارگونه خیلی سخت است چرا که در مراحل تکاملی کودکان، اختلافات قابل توجهی در الگوهای خواب وجود دارد، بطور مثال بیدار شدن مکرر یک شیر خوار 2 ماهه در طول شب غیر طبیعی تلقی نمی شود ولی در یک کودک 2 ساله غیر طبیعی است. از طرف دیگر تعریف مشکل خواب بسیار سخت تر است چرا که آستانه تحمل خانواده ها نسبت به عادتهای خواب کودکان متفاوت است، بطور مثال آنچه که برای یک خانواده مشکل محسوب می شود ممکن است برای خانواده دیگر حالتی عادی تلقی شود.

کمک به یک خانواده در حل مشکل خواب کودکشان باید یکی از توانائیهای اصلی پزشک کودکان باشد و گرفتن یک شرح حال دقیق ارزش صرف وقت را دارد.

خواب طبیعی در کودکان چگونه است؟

خواب در شیرخواران کاملا با خواب بزرگسالان متفاوت است. در شیرخواران کمتر از 6 ماه مرحله خواب REM (مرحله فعال خواب که در آن حرکات سریع چشمها اتفاق می افتد) حدود 50 درصد از زمان خواب آنها را تشکیل می دهد در حالیکه در بزرگسالان این مرحله فقط 20 درصد زمان کل خواب را شامل می شود. در شیر خواران خواب با یک مرحله فعال REM شروع می شود، بر خلاف بزرگسالان که حدود 90 دقیقه پس از به خواب رفتن وارد مرحله REM می شوند. مرحله REM در شیرخواران به دفعات بیشتری در چرخه خواب تکرار می شود، در نتیجه چرخه های خواب شیرخواران کوتاهتر است. تا حدود 6 ماهگی مرحله REM غیرفعال (که به آن خواب آرام یا نامعین نیز گفته می شود) را نمی توان به 4 مرحله الکتروانسفالوگرافیکی که در الگوی خواب بالغین دیده می شود تقسیم بندی نمود.

در حدود 6 ماهگی ساختار خواب یک کودک شبیه یک بزرگسال می شود؛ یعنی پس از یک دوره تثبیت اولیه که حدود 10 تا 20 دقیقه طول می کشد شیر خوار از مرحله 1 خواب غیرفعال Non-REM به مرحله 3 یا 4 وارد می شود، ممکن است که دوباره شیرخوار به مرحله 1 باز گردد و چرخه خواب وی تکرار شود یا پس از 1 تا 2 چرخه خواب غیرفعال NREM یعنی پس از 60 تا 90 دقیقه شیرخوار وارد مرحله REM می شود. در یک سوم اولیه زمان خواب شب شیرخوار بیشتر در خواب عمیق می باشد یعنی مراحل 3 و 4 NREM. در نیمه دوم خواب شب بیشتر مراحل 2 NREM و REM دیده می شوند.

در نوزادان مدت زمان خواب بطور تقریبا مساوی در بین شب و روز تقسیم می شود. به تدریج در طول سال اول زندگی خواب شبانه یکپارچه می شود یعنی خواب شبانه به صورت دوره زمانی خواب واحد بدون وقفه می شود و خواب هنگام روز نیز به تدریج تا 3 سالگی کاهش می یابد. از حدود 4 سالگی به بعد بیشتر کودکان نیاز به خواب هنگام روز ندارند و پس از آن نیز به تدریج نیاز به خواب شبانه کاهش پیدا می کند بطوریکه در حدود نوجوانی نیازهای خواب یک نوجوان شبیه بزرگسالان می شود.

مشکلات تا چه زمانی ادامه می یابد؟

والدین مشتاق هستند که بدانند بالاخره چه وقتی فرزندشان در تمام طول شب خواهد خوابید. تحقیقات انجام شده در این زمینه پاسخهای گوناگونی را بهمراه داشته است چرا که

الف)جمعیتهای مختلفی مورد آزمون قرار گرفته اند،

ب) تعاریف متفاوتی برای بیدار شدن در طول شب استفاده شده و

ج) روشهای گوناگونی برای بدست آوردن نتایج بکار برده شده اند.

بعنوان یک قاعده؛ 100 درصد نوزادان در طول شب بیدار می شوند و به تدریج تا 6 ماهگی بیدار شدنهای شبانه به 20 تا 30 درصد کاهش می یابد. خوابیدن در طول شب شاخصی است که پس از رسیدن به آن بطور همیشگی حفظ نمی شود بطور مثال کودکانی که تا بحال در طول شب می خوابیدند ممکن است بعلت عوامل اجتماعی دچار بیخوابی و مشکل بیدار شدن در طول شب بشوند که این حالت جزئی از تکامل مراحل خواب آنها نمی باشد.

مطالعات مقطعی نشان می دهند که بیدار شدن در طول شب در سالهای اولیه کودکی شایع است. تقریبا حدود 1 نفر از هر 3 کودک تا سن 4 سالگی به بیدارشدن در طول شب ادامه خواهد داد و برای خوابیدن مجدد نیازمند کمک والدین است.

زیاد نگران نباشید هر وقت مشکل جدی یا خطری پیش آید شما حتما متوجه خواهید شد. در عرض چند روز پس از تولد نوزاد شما حالات طبیعی و غیر طبیعی او را در می یابید. آگاهی شما در مورد حالات طبیعی نوزاد، الگوی غذا خوردن، خوابیدن، ادرار کردن و پاسخگویی به شما در مورد ارزیابی وضع سلامت او و اینکه چه موقعی باید به پزشک اطلاع دهید عناصر حیاتی محسوب می شوند.

شما باید موارد احتیاط را از روز اول آغاز کنید به این ترتیب کودک شما تا آنجا که ممکن است سالم خواهد ماند.

نوزاد را از تماس با افراد بیمار دور نگهدارید و دست هایتان را بعد از هر بار تعویض پوشک بشویید.

اگر می خواهید به نوزاد خود شیر دهید این عمل را تا حد امکان ادامه دهید (ایده آل آن است که تا یکسال و بنا به توصیه سازمان جهانی بهداشت تا دو سال شیر دادن را ادامه دهید).

اجازه ندهید کسی در نزدیکی کودک سیگار بکشد. دقت کنید که واکسیناسیون به موقع انجام شود.

هنگام خواب او را به پشت بخوابانید که از سندرم مرگ ناگهانی نوزاد پیشگیری شود.

ولی حتی اگر شما تمام این موارد را رعایت کنید ممکن است نوزاد بیمار شود و این البته امری است طبیعی. مواردی که باید به آن ها دقت کنید به قرار زیر است:

تب

علیرغم آنکه وجود تب در کودک نشانه ای از بیماری وی محسوب می شود، به تنهایی نمی تواند دلیلی بر نگران شدن شما باشد. ممکن است کودک تب خفیفی داشته باشد ولی بشدت بیمار باشد و یا علیرغم تب خیلی شدید ناراحتی وی جزئی باشد. با اینحال اگر کودک کمتر از 3 ماه سن دارد و تب او بالای 37.7 است باید توسط پزشک معاینه شود. در کودکان بزرگتر اگر تب وجود دارد ولی با علامت دیگری همراه نیست و کودک از سایر جنبه ها سالم به نظر می رسد به مدت یک روز او را تحت نظر بگیرید تا اگر علامت جدیدی بروز کرد متوجه شوید . بتوانید برای پزشک توضیح دهید.

اشکال در تنفس

اگر نوزاد گرفتگی بینی دارد باید سعی کنید که آنرا تمیز کنید. این عمل را می توانید با کمک یک سرنگ انجام دهید (گرفتگی مجرای بینی مکیدن شیشه شیر یا پستان مادر را برای او مشکل کند) ولی اگر تنفس نوزاد شما با اشکال جدی روبروست یعنی پره های بینی هنگام تنفس به هم می خورد یا پوست اطراف دنده ها با هر تنفس بداخل کشیده می شود و یا به نظر می رسد که رفته رفته کبود می شود، فورا به اورژانس اطلاع دهید و یا او را به بخش اورژانس بیمارستان برسانید.

تغییرات خلق

خستگی، بیقراری و بطور کلی وضعیت عمومی کودک بسیار مهم است. اگر کودک آبریزش از بینی دارد ولی مثل روزهای عادی سالم و سرحال است و به خوبی غذا می خورد احتمالا مشکل جدی وجود ندارد، البته این بدان معنا نیست که شما نباید به پزشک او اطلاع دهید. نکته مهم این است که کودکی که فقط آبریزش از بینی دارد ولی به خوبی لبخند می زند احتمالا به اندازه کودکی که آبریزش از بینی دارد و بسیار خسته به نظر می رسد بیمار نیست.

گریه غیر معمول

اگر نوزاد شما به طور ناگهانی گریه می کند و این گریه بیش از حد معمول طول می کشد و شما نمی توانید او را به روشهای عادی آرام کنید و یا اگر صدای گریه او خشک و خشن، و یا ضعیف است و یا به نحو غیر عادی با صدای زیر گریه می کند ممکن است دچار بیماری جدی شده باشد. البته عکس آن نیز صادق است یعنی حتی اگر کودک ناشاد است و گریه نمی کند ولی غیر فعال شده و به سختی از خواب بیدار می شود فورا به پزشک اطلاع دهید.

مدفوع غیر عادی

معمولا مدفوع نوزادان، بخصوص آنهایی که با شیر مادر تغذیه می شوند، بسیار شل و حتی آبکی است و تا 10 بار در روز انجام می گیرد. این امر تشخیص مدفوع طبیعی از اسهال را مشکل می سازد. هر تغییری در الگوی طبیعی مدفوع نوزاد یک کلید است. بوی مدفوع نیز مهم است زیرا اسهال گاهی، ولی نه همیشه، دارای بوی عفونت است. اگر کودک سه ماه یا کمتر سن دارد و شما مشکوک هستید که به اسهال دچار شده باشد به پزشک متخصص اطفال خبر دهید. اگر کودک شما خواب آلوده است و بطور ناگهانی میزان کمی مدفوع سفت و خشک دفع می کند و یا اگر مدفوع او دارای خون یا بلغم است و یا قوامی ژله مانند دارد نیز به پزشک اطلاع دهید. او به شما خواهد گفت که مدفوع کودک را زیر نظر داشته باشید تا اگر اسهال ادامه یافت متوجه شوید. میزان مایعات دریافتی کودک باید کافی باشد  خواه آب و خواه شیر مادر یا شیر خشک  تا دچار کاهش آب بدن نشود (نوزاد باید حداقل 6 پوشک در روز خیس کند).

هر گاه که در مورد سلامت کودک خود دچار شک شدید به پزشک تلفن کنید. آرامش خیال شما بسیار حائز اهمیت است و مشورت با پزشک ضرری ندارد. بعلاوه در اغلب موارد شک والدین صحیح است. به هر حال اتکا کودک به شماست تا بهترین شرایط را برایش ایجاد کنید. 

پوسته ریزی پوست سر

پوسته ریزی پوست سر اگر چه منظره زیبایی ندارد اختلالی شایع و بی خطر است. ممکن است کودک شما مختصری پوسته خشک شبیه شوره سر داشته باشد و یا ممکن است در مواردی این پوسته ریزی شدید بوده و پوسته ها کاملا ضخیم، چرب و زرد رنگ باشند و یا حالت کبره داشته باشند. این اختلال ممکن است بین دو هفتگی تا سه ماهگی دیده شود و معمولا بعد از چندین ماه خود بخود بر طرف می گردد و به نظر می رسد که بعداز 6 تا 7 ماهگی دیده نمی شود. علت ایجاد این پوسته ها آنست که غدد سباسه موجود در پوست سر بیش از حد چربی ترشح می کنند و این چربی ها تبدیل به پوسته هایی خشک می شوند و می ریزند. بسیاری از کارشناسان معتقدند که ترشح بیش از حد هورمون ها در مادر و رسیدن آن به جنین هنگام تولد موجب فعال شدن بیش از حد غدد سباسه می شود. وقتی پس از چند ماه سطح هورمون ها در بدن کودک پایین می آید، این اختلال نیز از بین می رود.

برای برداشتن پوسته ها بهترین راه آنست که دوبار در هفته روغن های مخصوص کودک یا روغن های گیاهی مانند روغن زیتون را روی سر کودک بمالید و 15 دقیقه صبر کنید سپس موهای او را شانه کنید تا پوسته ها بریزند. سپس سر او را با یک شامپو ملایم مخصوص بچه بشویید. بعضی از پزشکان توصیه می کنند که شامپو را به مدت 20 دقیقه روی سر کودک نگهدارید (و یا تا وقتی که بچه می تواند تحمل کند) و سپس سر او را با یک پارچه یا حوله نرم ماساژ دهید. این اختلال رفته رفته بطور خودبخود از بین می رود ولی اگر این حالت تا چندین ماه ادامه یافت و یا شدت پیدا کرد و به سایر قسمت های بدن انتشار یافت، با یک متخصص اطفال مشورت کنید. ممکن است پزشک یک شامپوی دارویی تجویز کند.

کوتاه کردن ناخن ها

ناخن های کودک نرم تر و تا شونده تر از ناخن های شماست ولی اشتباه نکنید؛ کودکان ناخن های تیزی دارند. اگر ناخن های کودک را به موقع نگیرید ممکن است هنگام دست و پا زدن صورت شما یا خودش را زخمی کند. شاید لازم باشد این کار را در اولین روزهای بازگشت به خانه انجام دهید. ناخن های دست نوزاد خیلی بسرعت رشد می کنند و ممکن است لازم باشد چند بار در هفته ناخن های او را کوتاه کنید. سرعت رشد ناخن های پا از ناخن های دست کمتر است.

آسان ترین راه کوتاه کردن ناخن های دست کودک با استفاده از قیچی مخصوص کودکان است. نوک این قیچی های ناخنگیر گرد است و تیز نبودن آن کمک می کند تا در صورت تکان خوردن به کودک آسیب نرسد. می توانید از ناخن گیر مخصوص کودک نیز استفاده کنید، در اینصورت باید خیلی دقت کنید که پوست یا حتی گوشت نوک انگشت کودک بطور اتفاقی در آن گیر نکند. بهتر است همراه یک نفر دیگر نسبت به انجام این کار اقدام کنید. یکی از شما دو نفر کودک را نگه می دارد و یا مانع حرکت زیاد او می شود و نفر دیگر ناخن ها را کوتاه می کند. یک روش دیگر این است که هنگام شیر خوردن و یا موقعی که کودک در خواب است نسبت به چیدن ناخن هایش اقدام کنید زیرا آرامتر است. هنگام چیدن ناخن، نوک انگشت کودک را از لبه ناخن دور کنید تا در ناخن گیر یا قیچی گیر نکند و در عین حال دست او را محکم نگه دارید.

محل قطع شدن بند ناف

بند ناف نوزاد بعد از تولد از نزدیکی بدن بسته شده و بطور بدون دردی بریده می شود. محل بریدگی باید تا آنجا که ممکن است تمیز و خشک نگه داشته شود. معمولا مدت یک هفته تا 10 روز طول می کشد تا بند ناف خشک شود و بیفتد. ترمیم محل افتادن بند ناف ممکن است چند روز بطول انجامد. موقع افتادن بند ناف ممکن است پوشک کمی خونی شود، این امر طبیعی است. پوشک را زیر بند ناف ببندید تا جریان هوا برای خشک کردن آن کافی باشد و ادرار با آن تماس نداشته باشد. مادام که بند ناف نیفتاده است از حمام وان استفاده نکنید. درهوای گرم بهتر آنست که تنها یک پوشک و یک تی شرت آزاد به نوزاد بپوشانید تا هوا جریان کافی داشته باشد و خشک شدن بند ناف تسریع شود. تا وقتیکه بند ناف نیفتاده است از پوشاندن زیر پوشهای سرهمی بپرهیزید.

برای مراقبت درمنزل دست اندرکاران امور بهداشتی همواره توصیه می کنند که قاعده بند ناف را با یک سواب پنبه ای (مانند گوش پاک کن) یا یک تکه گاز آغشته به الکل روزی یک یا دو بار تمیز کنید. بسیاری از پزشکان به این روش عقیده دارند ولی بعضی نیز امروزه معتقدند که بهتر است بدون هیچ اقدامی صبر کنیم تا بند ناف بخودی خود خشک شود. اگر شما نمی دانید که چه کنید بهتر است با پزشک کودک خود صحبت کنید. (این سوال خوبی است که می توانید آن را در ویزیت اول بپرسید). علائم عفونت اگر چه نادرند عبارتند از تورم یا قرمزی، جمع شدن چرک در قاعده بند ناف و تب. بنابراین اگر ناف کودک قرمز و ملتهب شد یا شروع به آب دادن کرد با پزشک وی تماس بگیرید.

شستشوی ناحیه تناسلی در دختران

ناحیه تناسلی دختران را می توان تنها با یک دستمال مرطوب در هنگام تعویض پوشک و یا استحمام تمیز کرد و در این حال باید مراقب بود که دستمال از جلو به عقب کشیده شود نه از عقب به جلو تا میکروب های ناحیه مقعد وارد واژن نشوند. ممکن است ناحیه تناسلی قرمز و متورم شود و یا ترشحات بیرنگ، سفید و یا کمی خونی دیده شود که تمام این حالات در هفته های اول طبیعی است و در نتیجه هورمون های مادر هنگام بارداری بوجود می آید. اگر این علائم بعداز شش هفته اول پس از تولد از بین نرود باید با پزشک متخصص اطفال مشورت کنید.

شستشوی ناحیه تناسلی در پسران ختنه شده

تنها کاری که باید در مورد موضعی که به تازگی ختنه شده است انجام دهید آنست که پوست ناحیه را با آب و صابون بشوئید درست مانند سایر قسمت های پوست بدن. بهتر است از سائیدن و ایجاد کف در ناحیه آلت تناسلی پسران  خواه ختنه شده و خواه بدون ختنه  بپرهیزید زیرا پوست این ناحیه را خشک می کند و باعث تحریک آن می شود. در چند روز اول پس از عمل ختنه، آلت تناسلی ممکن است کاملا قرمز باشد و ترشحی زرد رنگ داشته باشد. این در واقع علامت خوبی است و نشان می دهد که سیر بهبود طبیعی است. علیرغم آنکه محل ختنه کمتر احتمال دارد که عفونت کند علائم عفونت عبارتند از قرمزی پایدار، تورم سر آلت و زخم هایی که با ترشحات زرد رنگ و خشک بسته شده است. در صورت مشاهده هر یک از این علائم فورا به پزشک اطلاع دهید.

شستشوی ناحیه تناسلی در پسران ختنه نشده

هنگام تمیز کردن یا شستن آلت تناسلی که ختنه نشده باشد سعی کنید پره پوس یا پوست حشفه را نکشید. چندین ماه یا حتی سال طول می کشد تا پره پوس از آلت تناسلی جدا شود. پس از جدا شدن پره پوس و هنگامیکه کاملا بتوان آن را کشید (اگر نخواهید کودک را ختنه کنید بهتر است زمان آنرا از پزشک کودکتان بپرسید) باید گاهی آن را بکشید و انتهای آلت را که زیر آن قرارگرفته است به آرامی ولی با سرعت از ماده مومی شکل سفید رنگی که بطور طبیعی در این محل تشکیل می شود تمیز کنید.