دسته: شیرخوارگی تا …

هر چند در برخی مقاطع ممکن است رشد کودک شما بی قاعده و ناهماهنگ به نظر برسد، هدف همواره یکسان است: تحقق کامل استعدادها یا خود شکوفایی کامل.

همه کودکان از بدو تولد تمایل ذاتی دارند که تلاش کنند تا بهترین فرد ممکن باشند؛ هم از نظر جسمانی و هم از نظر ذهنی کودک شما به این سمت گرایش دارد که کارهای را انجام دهد که کاملا با آن تناسب دارد. به این ترتیب می تواند به خودش کمک کند تا شاد و سازگار باشد. برای این منظور باید فرصت لازم جهت نیل به این گرایش را در اختیار کودک گذاشت.

رسیدن یا نرسیدن کودک شما به این هدف، به موانعی که با آنها روبرو می شود و میزان موفقیت او در غلبه بر آنها بستگی دارد. این موانع ممکن است در محیط کودک یا در وجود خود او باشند: مثلا او ممکن است به علت انتقاد یا مقایسه شدن با دیگران از تلاش برای آنچه که قادر به انجام آن است، هراس داشته باشد یا ابتلا به یک بیماری قلبی ممکن است توانایی او را برای فعالیت و رشد فیزیکی دچار مشکل نماید.

نقش شما برای کمک به کودکتان در تحقق یافتن استعدادهای بالقوه او بسیار حیاتی است. شما نه تنها باید از عوامل مختلفی که بر این امر اثر می گذارند آگاه باشید، بلکه باید آن گونه که شایسته است برای به حداکثر یا حداقل رساندن تاثیر این عوامل تلاش کنید. هر یک از مواردی که در اینجا توضیح داده می شود، به گونه ای بر روند رشد و تکامل کودک تاثیر می گذارد. با آگاهی از آنها در ابتدای ورود فرزند و قبل از اینکه مشکلات جدی بروز کند، ممکن است بتوانید شرایط مساعدتری برای بکارگیری استعدادهای کودکتان فراهم آورید.

• سلامت جسمانی و تندرستی
• نشاط و شور زندگی
• نگرش والدین
• جایگاه کودک در خانواده
• جنسیت
• شخصیت
• همدردی و همدلی کردن
• ناسازگاری
• انعطاف و آسیب پذیری
• امنیت عاطفی
• فشار روانی
• جدایی و طلاق والدین

کودکان شاد معمولا سالم و پر انرژی هستند و شادکامی به خودی خود انگیزه نیرومندی برای انجام کارهاست. روی هم رفته کودکان شاد با آرامش بیشتری ناکامیها و موانع را می پذیرند و سعی می کنند راهی برای رفع و عبور از آنها پیدا کنند. شادکامی مطمئنا مشوق همه نوع تماسها و فعالیتهای اجتماعی است، زیرا مردم معمولا واکنش مثبتی نسبت به شادابی از خود نشان می دهندو شادکامی باعث می شود که کودک چهره دوستانه ای داشته باشد که خود نقطه شروع خوبی برای انواع ارتباطات شخصی است.

از طرف دیگر اندوه و ناراحتی توان و انرژی کودک را تحلیل می برد و سلامت جسمانی عمومی او را کاهش می دهد. این امر به نوبه خود مانع از این می شود که انرژی او صرف فعالیتهای هدفدار شود، زیرا کودکان اندوهگین انرژی خود را با در خود فرو رفتن، رویاپردازی و تاسف برای خود هدر می دهند و کودک ناشاد گرایش به گوشه گیری و به خود مشغول شدن دارد. ناشاد بودن انگیزه، عزم و میل به موفقیت را خاموش می کند. کج خلقی و رفتار بازدارنده در کودکان ناشاد بسیار شایعتر است و مانع از آن می شود که آنها از تجربیات چیزی بیاموزند.

چگونه می توانید به کودک خود کمک کنید؟

شادی می تواند به یک عادت تبدیل شود و وظیفه شما است کاری کنید که کودک شما این عادت را کسب کند. به همین ترتیب ناشاد بودن هم می تواند به یک عادت تبدیل شود و شما وظیفه دارید مانع آن شوید. البته داشتن دوران کودکی شاد تضمین کننده زندگی موفق در دوران بزرگسالی نیست، ولی حداقل فایده آن این است که زیر بنای موفقیت را می سازد در حالی که ناشاد بودن اساس ناکامی را بنا می کند.

مهمترین مساله ایجاد فضای شاد خانوادگی است که لازمه آن آسایش و رفاه نسبی اعضای خانواده است. شما با هر وضعیت فرهنگی و اقتصادی می توانید تفریحات مناسب را انتخاب کنید. وضع قوانین مشخص در مورد صرف اوقاتی برای بازی و شادی به همه شما کمک می کند تا از برنامه منظمی پیروی کنید.

در عین حال دستورات منع کننده برای بازی کودک و شاد بودن او، اگر مکرر و همه جانبه باشد می تواند توانایی ذاتی کودک را برای سرگرم کردن خود و لذت بردن از بازی زائل کند.

آسیب پذیری اصطلاحی است که کارشناسان برای مشخص کردن میزان انعطاف پذیری کودک به کار می برند. بهتر است آن را بر اساس محیطی تعریف کنیم که حمایت کافی برای رشد مطلوب از کودک به عمل می آورد. کودک انعطاف پذیر کودکی است که محدوده وسیعی از محیطهای مختلف برای رشد مطلوب او مناسب و حمایتگر خواهند بود. به عبارت خیلی ساده، کودک انعطاف پذیر کودکی است که ناملایمات مختصر موجب وقفه رشد مطلوب او نخواهد شد. از طرف دیگر کودک آسیب پذیر کودکی است که محیطهای بالقوه حمایت گر برای او، دارای محدوده ای باریک است. تنها محرکترین، پاسخ دهنده ترین و منطبقترین محیطها، حمایت گر چنین کودکی خواهد بود. به عبارت خیلی ساده، تقریبا همه چیز باید بر وفق مراد باشد و برای او خوب پیش برود تا احساس آسایش کند و بتواند به فعالیت های مناسب خود بپردازد. وقتی محیط چنین کودکی خارج از محدوده مناسب قرار گیرد، احتمال ضعیف بودن نتیجه بسیار افزایش می یابد.

برخی از اطفال، از همان بدو تولد آسیب پذیریهای خاصی دارند. به عنوان مثال، اطفال دارای وزن کم در زمان تولد، اطفال دچار سوء تغذیه در دوران جنینی یا اطفال عصبی مزاج، فقط در محیطهای بسیار حمایت گر شکوفا می شوند. به نظر می رسد پسرها آسیب پذیر تر از دخترها باشند، زیرا از فشار، بیشتر رنج می برند.

به همین ترتیب ممکن است کودکانی از همان بدو تولد انعطاف پذیری بیشتری داشته باشند. نتایج یک مطالعه نشان می دهد کودکانی که در محیط فقیر (از نظر محرکهای محیطی) پرورش یافته ولی سرانجام خوبی پیدا کرده اند احتمالا اطفالی با خلق و خوی ملایم و احتمالا فرزند اول بوده اند. بنابراین شاید خلق و خوی مطبوع یکی از خصوصیات ذاتی باشد که انعطاف پذیری کودک شما را افزایش می دهد. از بین سایر عوامل محافظت کننده می توان امنیت عاطفی، تحمل بالا در مقابل ناکامیها و توانایی بهبود سریع بعد از اختلالات را نام برد.

چگونه می توانید به کودک خود کمک کنید؟

یک نگرش فهیمانه از سوی والدینی با محبت، در تمام شرایط به کودک کمک می کند.

درک آسیب پذیری کودکتان باید سبب شود در مورد رشد و تکامل او به نحوی مصمم فکر کنید، زیرا حتی یک کودک آسیب پذیر هم در صورتی که محیط رشد او بهتر شود به خوبی رشد خواهد کرد. همیشه جا برای بهتر کردن شرایط وجود دارد و این کار همواره در حوزه توانایی شما قرار می گیرد.

مطلب دیگری که به همین اندازه حائز اهمیت است، این است که کیفیتهای محیطی که برای رشد و تکامل مطلوب کودک شما حیاتی هستند همراه با بزرگتر شدن کودک تغییر می کنند. به نظر می رسد در مدت زمان بین شش تا هجده ماهگی، پاسخ دهی و تعامل صمیمانه با والدین به طور اخص اهمیت اساسی دارد و بین یک تا چهار سالگی، غنا بخشیدن به تحریکات ذهنی و عقلی با استفاده از اسباب بازیها، بازیها، داستانها، آوازها و توجه والدین نقش اساسی پیدا می کنند. در سنین بالاتر فرصت تمرین مهارتهای اجتماعی با همسالان، شرکت کردن در بازیها، استفاده مشترک از اسباب بازیها و دوست پیدا کردن اهمیت پیدا می کند.

آنچه که بیش از هر چیز باید مورد توجه والدین قرار بگیرد این است که کودک غیر آسیب پذیر، کودک انعطاف پذیر و کودکی که به نظر می رسد بعدها قادر خواهد بود بدون اینکه دچار مشکلات رفتاری جدی شود و به بهترین شکل ممکن با فشارهای روانی زندگی مقابله کند، کودکی است که یک امتیاز بسیار بزرگ در زندگی داشته باشد و آن اینکه چنین کودکی تقریبا همیشه حداقل یک رابطه محکم و مطمئن با یکی از والدین یا فرد دیگری که از او مراقبت می کند، داشته است. کودکانی که از چنین امتیازی برخوردار بوده اند در ایجاد ارتباط با همسالان خود موفقترند، رویکرد بهتری به حل مشکلات دارند (حتی در سن طفولیت) و بهتر از عهده فشارهای روانی زندگی مثل طلاق والدین یا مرگ یکی از اعضای خانواده بر می آیند.

به نظر می رسد این امنیت عاطفی زودرس، کودک را در مقابل مسائل و مشکلات زندگی عادی بیمه می کند. از این نظر امنیت عاطفی یکی از بهترین ابزارهایی است که می توان برای کنار آمدن با زندگی در اختیار کودکان گذاشت. یکی از نکات اساسی که والدین باید به یاد داشته باشند این است که اگر بخواهیم کودک بتواند بدون نشان دادن مشکلات رفتاری جدی، فشارهای روانی زود گذر را تحمل کند، باید نوعی دلبستگی نزدیک داشته باشد. ولی لزومی ندارد این همان نخستین دلبستگی او در طفولیت باشد. این دلبستگی ممکن است بعد از یک سالگی با فرد دیگری غیر از پدر و مادر شکل بگیرد. این یکی از دلایلی است که چرا پرستاران بچه، ناپدری یا نامادری، پدر و مادربزرگ، خاله ها، دایی ها، عموها و حتی خواهران و برادران بسیار بزرگتر، می توانند نقش بسیار مهمی در بار آوردن کودکان ایمن و دلشاد داشته باشند.

ترکیب شخصیتی

شخصیت یک کودک را می توان در سه بخش توضیح داد:

1. سطح هیجان عاطفی

2. میزان فعالیت فیزیکی

3. اجتماعی بودن.

هیجانی بودن عبارت از این است کودک معمولا به آسانی و شدیدا ناراحت و درمانده شود و آرام کردن چنین کودکانی بسیار مشکل است. فعالیت یعنی مقدار فعالیتی که یک کودک از نظر حرکت و سرعت در رفتار و صحبت کردن نشان می دهد، یا مقدار انرژی که صرف فعالیتهای مختلف و بی قراری می کند. اجتماعی بودن، به معنای طلب اقناع از ثمرات تماس اجتماعی. چنین کودکانی ترجیح می دهند با دیگران باشند و فعالیتهای مشترک را دوست دارند. آنها به دیگران پاسخ می دهند و همین انتظار را هم از آنها دارند.

شخصیت کودک شما مخلوطی از این سه جزء به مقادیر مختلف است. حتی از همان روزهای اول زندگی می توانید دریابید که کودک شما به یک جهت بیشتر متمایل است، یعنی بیشتر هیجانی؛ فعال، یا اجتماعی است. کودکان هیجانی زیاد گریه می کنند و آرام کردن آنها آسان نیست؛ کودکان فعال بی قرارند و زیاد نمی خوابند؛ کودکان اجتماعی می توانند عاطفه خود را از بدو تولد نشان دهند، به این صورت که به در آغوش گرفته شدن پاسخ می دهند و به راحتی ساکت می شوند.

رشد شخصیت

همه پدر و مادرها دوست دارند کودکشان با شخصیتی متعادل بزرگ شود. آگاهی از مراحل مختلفی که کودک شما ضمن رشد طی می کند، در این زمینه شما را یاری خواهد کرد. به عنوان نمونه تا یک سالگی تمام سعی کودک شما این است که دریابد “آیا دنیای اطراف قابل اعتماد است یا نه”. نتیجه ایده آل این است که کودک شما یاد بگیرد به مادر یا شخصی که از او مراقبت می کند اعتماد کند. او همچنین باید به توانایی خود برای خلق رخدادها نیز اعتماد پیدا کند. عنصر اصلی در این زمینه آن است که کودک شما بتواند یک امنیت عاطفی زودرس نسبت به شما یا شریک زندگیتان یا هر دو برقرار سازد.

از دو تا سه سالگی، که کودک به تدریج از قدرت اراده خود مطلع می شود و از امکان غلبه بر دیگران از طریق جنگ اراده ها آگاهی می یابد، شخصیت کودک سریعا گسترش پیدا می کند. همزمان، این مساله با شرم و تردید خزنده ای که برآیند دو عامل ناتوانی جسمانی و کنترل جسمانی است، متعادل می شود. یادگیری چنگ زدن به اشیا، راه رفتن و سایر مهارتهای جسمانی منجر به روحیه انتخاب آزاد می شود و به تدریج که کنترل عضلات تنگ کننده مقعد به دست می آید کودک مفهوم کنترل را می آموزد، ولی اگر گاهی خود را کثیف کند و مورد سرزنش قرار گیرد ممکن است احساس شرمساری کند.

در سنین چهار و پنج سالگی کودک مشغول آموختن ابتکار عمل در مقابل احساس گناه است. در این سنین کودک شما قادر می شود فعالیتهایی را در ارتباط با یک هدف خاص سازماندهی کند و با جرات تر و پرخاشگرتر می شود، بخصوص اگر پسر باشد. کودک شما همچنین دچار نوعی تعارض با والد هم جنس خود می شود ( پسر با پدر و دختر با مادر) و این موضوع ممکن است منجر به احساس گناه شود. بعدها کودکان همت خود را صرف کوشا بودن می کنند، ولی باید به مقابله با احساس حقارت بپردازند.

چگونه می توانید به کودک خود کمک کنید؟

اگر کودک شما در یکی از خصوصیات بالا افراط دارد، وظیفه شما این است که ضمن پاسخ به آن، کودک خود را به حرکت در دو جهت دیگر تشویق کنید. مثلا اگر کودکی بسیار هیجانی دارید، می توانید با اطمینان بخشیدن، حمایت، راهنمایی و کمک دقیق او را یاری کنید تا احساس ایمنی کند و کمتر هیجانی باشد.

به همین ترتیب اگر به نظر می رسد کودک شما همیشه عجله دارد، می توان تعجیل او را با مهار ملایم و توجه زیاد، کاهش داد. بازی کردن با یک کودک فعال او را به تمرکز حواس تشویق می کند و گستره توجه او را افزایش می دهد.

معمولا خصوصیات شخصیتی کودک مشابه با یکی از والدین و شرایط موجود در خانواده است. حتی گاهی اختلالات در این زمینه به دلیل شایع بودن در اعضای خانواده طبیعی قلمداد می شود. اگر حدس می زنید که کودک شما بیش از اندازه آرام و خجالتی یا برعکس پرتحرک و ستیزه جو است می توانید از نظر یک مشاور روانشناس در این زمینه بهره بگیرید. گاهی دوستان هم می توانند غیر عادی بودن آنچه که به نظر شما معمول می رسد را گوشزد کنند.