برچسب: روانشناسی خانواده

از همان ابتدا که مهمان مردمان ایران زمین شد، کماکان تنش‌ها و اضطراب‌هایی را با خود به همراه داشت، اما متأسفانه قرنطینه‌های پی در پی و اعمال محدودیت‌های سنگین و گاها سخت باعث شد که در فضای  صمیمی و دوستانه برخی از خانواده‌ها تا حدودی فاصله ایجاد شود و به جای دورهمی‌های هفتگی و گردش‌های شبانه در منزل خود خانه نشین شوند، البته این شرایط برای افراد در ابتدای دوران قرنطینه به دلیل عادت نداشتن به آن سخت و با ادامه این روال نیز کسالت بار و خسته کننده هم شده است.

حالا موضوع خانه‌نشینی ملت ایران که تا چند ماه آینده یک ساله می‌شود، از نظر برخی از روانشناسان موجب ایجاد تنش و خشونت در خانواده‌ها شده و تحقیقات مختلف نشان داده زمانی که افراد دچار افسردگی یا تنش‌های روحی می‌شوند غالبا در خانواده نقش مورد انتظار را نشان نمی‌دهند و دچار پرخاشگری یا انزواطلبی می‌شوند.

شاید در نگاه اول تصور شود که این قرنطینه فرصت باهم بودن را در خانواده‌ها افزایش داده و اعضای یک خانواده بیش از پیش می‌توانند از وجود نعمات در زندگی خود بهره‌مند شوند، اما قصه تنها این نیست، زیرا این ویروس حتی اجازه تأمین معاش را هم از مردم گرفته و تقریبا می‌توان گفت که خانواده‌ها در مقابل چارچوبی به نام «قرنطینه اجباری» تسلیم شده‌اند و تنها سرگرمی آن‌ها تماشای تلویزیون و بازی‌های فکری و … گره خورده است اما تا کِی؟ آیا مردم با قرنطینه خانگی علاوه بر سلامت جسم خود می‌توانند سلامت روح و روان خود را هم تضمین کنند؟

تحلیل‌های جامعه شناسانه از موضوع کرونا و افزایش اختلاف خانوادگی، بر روی عوامل مختلفی تأکید دارد که برخی از این عوامل شامل تشدید اختلاف‌های موجود قبل از بروز کرونا، شرایط اقتصادی، بیکاری، آینده نامعلوم و همچنین بحث ازدواج‌های اجباری در سنین پایین، زندگی در آپارتمان‌ها و فضاهای کوچک و بسته و کاهش سرگرمی‌ها و بیرون رفتن از منزل می‌شود.

در این راستا حمیدرضا ذوالقدر روانشناس در گفت‌وگو با بیا نی نی جوان، درباره قرنطینه و تأثیر آن در اختلافات خانوادگی تأکید کرد که بهتر است زوجین در دوران خانه ماندن از سرگرمی‌های مشترک استفاده کنند و به مرور خاطرات قبل و بعد از ازدواج خود بپردازند و به یکدیگر عشق بورزند و بیان کنند که هنوز هم دوستت دارم.

او بر این باور است که زوجین در روزهای کرونایی برای حفظ و نگهداری ارتباط مابین خود باید کارهایی را انجام دهند تا از بروز اختلافات زناشویی و مشاجره جلوگیری کنند.

افزون بر این، ۲ آذر امسال بود که بهزاد وحیدنیا مدیرکل مشاوره سازمان بهزیستی خبر داد که در ۸ ماه گذشته تماس با صدای مشاور دو برابر شده و نگرانی درباره آینده، ترس از ابتلا به ویروس کرونا، کنش‌های مربوط به سوگ، ناامیدی، افسردگی، بی‌قراری و تشدید اختلالات روانی از دلایل تماس‌ها بوده‌اند، همچنین نزدیک به ۲۹ درصد تماس‌ها هم مربوط به مشکلات ارتباط والد و کودک، مشکلات بین فردی و مشکلات با خانواده همسر بوده است.

این مقام مسئول معتقد است که این تماس‌ها در شرایطی افزایش داشته که از اول امسال تا کنون ۴۰ تا ۶۰ درصد مراکز حضوری مشاوره تعطیل شده‌اند و مسئولان سازمان بهزیستی می‌گویند مراجعه افراد به ۳۷۰۰ مرکز مشاوره این سازمان، کاهش چشمگیری داشته است.

این خبر به اندازه کافی نگرانی با خود به همراه دارد و طبیعتا بهتر است که سازمان بهزیستی، مشاوران خانواده، روانشناسان و… برای جلوگیری از افزایش چنین مشکلات و اختلافاتی چاره‌ای مناسب بیاندیشند تا حداقل با سرنگون کردن ویروس کرونا آسیب جدیدی بر خانواده‌های ایرانی و روحیات آن‌ها  شکل نگیرد.

جعفر بای، جامعه شناس و آسیب شناس اجتماعی در ادامه در گفت‌وگو با بیا نی نی جوان، در رابطه با شیوع ویروس کرونا و مشکلات ناشی از آن اظهار کرد که  کرونا، بی‌رحمانه با حضور منحوس خود، شرایط زندگی را با دشواری‌هایی همراه کرده است، چراکه افراد محکوم به ماندن در خانه و قرنطینه شده‌اند و این سبک زندگی آثار و عوارض فراوانی را به همراه دارد که در افراد گوناگون متفاوت است.

بای گفت: سرکوب خواسته‌های نفسانی, عقب نشینی از مواضع به نفع وضعیت تحمیلی، سازش با شرایط جدید، تغییر در برنامه‌های گذشته و تدوین برنامه‌هایی متناسب با شرایط جدید، ذائقه سازی با شرایط موجود، قیام علیه خواسته‌های منفی خود, تجلی کردن نیاز‌های جدید، تمرین و ممارست حالات روحی و روانی متناسب با وضعیت کنونی، روحیه سازی و روحیه دهی، تثبیت پایه‌های شخصیتی خود، پرهیز از ترس و کنار گذاشتن حساسیت, برگزاری جلسات خانوادگی و گفت‌وگو‌های چند جانبه, برخی از کارهایی هستند که افراد باید در شرایط کنونی انجام دهند.

ممکن است آمار و ارقام کوچک و بزرگی در رابطه با میزان اختلافات و مشکلات خانواده‌ها در قرنطینه به گوشمان برسد، اما نکته مهم این است که تا چه اندازه می‌توانیم در مقابل این کش مکش‌ها و درگیری‌ها مقاومت کنیم تا کرونا علاوه بر جسم، ذهن و روان ما را خدشه‌دار نکند، این مسأله همت فردی و البته در مواقعی جمعی را می‌طلبد که خانواده‌ها باید آن را مدنظر قرار دهند و تا حدودی صبر و آرامش را در این‌روزها مهمان خانه‌های خود کنند.

یاسر مهدویان روانشناس و مشاور ازدواج، درباره حدود صداقت در ازدواج، اظهار کرد: وقتی پیوند ازدواج شکل می‌گیرد، در واقع طرفین متعهد می‌شوند که زندگی و آینده خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند و این زیباترین حسی است که یک انسان می‌تواند در زندگی تجربه کند.

وی با اشاره به اینکه ازدواج سالم نیاز به رعایت قوانینی دارد که بتواند ماندگار و پر از عشق و محبت باشد، افزود: یکی از مواردی که در ازدواج باید رعایت شود، اصل صداقت است. صداقت و یکرنگی می‌تواند حس اعتماد به وجود آورد و قطعا حس اعتماد و آرامش خاطر از جمله بنیادی‌ترین شرایطی به شمار می‌آید که یک رابطه زناشویی ماندگار از آن برخوردار است.

مهدویان با بیان اینکه یکی از موقعیت‌های حساس زمان آشنایی است که طرفین در حال شناخت یکدیگر هستند تا بتوانند برای ازدواج تصمیم بگیرند، اضافه کرد: کوچکترین عدم صداقتی در این زمان می‌تواند عوارض فاجعه باری به همراه داشته باشد، مثلا به هیچ عنوان نباید در مورد خانواده، تحصیلات، شغل، میزان درآمد و دارایی، علایق و اهداف و … آنچه را که وجود ندارد، بیان کرد.

این روانشناس با تأکید بر اینکه بعضی‌ها به اشتباه فکر می‌کنند اگر موردی را جابجا گفتند در آینده می‌توانند آن را اصلاح کنند، گفت: بسیاری از افراد به دلیل اینکه طرف مقابل را خیلی دوست دارند، در یک یا چند مورد مذکور صداقت لازم را ندارند که مبادا طرف مقابل را از دست بدهند، در حالی که نمی‌دانند نداشتن صداقت، مخصوصا در ابتدای ازدواج و در زمان تصمیم گیری، عواقب بسیار بدی را به همراه دارد. آن‌ها همیشه نگران هستند که مبادا طرف مقابل از همه چیز با خبر شود، برای همین مرتب باید نقش بازی کنند و در قالب شخصی قرار گیرند که خود را آن گونه معرفی کرده‌ است.

وی با بیان اینکه یکی از مواردی که حتما باید صداقت در آن رعایت شود، ازدواج قبلی است، افزود: بسیاری از زنان و حتی بعضی از مردان در گذشته ازدواجی داشته‌اند که به شکست منجر شده است که به هیچ عنوان نباید آن را از طرف مقابل پنهان کرد. متأسفانه شاهد آن هستیم که برخی افراد با تعویض شناسنامه سعی می‌کنند این مورد را پنهان کنند، اما این عدم صداقت در این مورد مهم، حتی می‌تواند در آینده، منجر به جدایی و یا عوارض جبران ناپذیری شود.

صداقت باید با درایت باشد

مهدویان بیان کرد: فرض کنید خانمی قبلا رابطه‌ای داشته که به ازدواج منجر نشده است، نباید این رابطه را از طرف مقابل پنهان کند، چون ممکن است در آینده طرف مقابل به هر دلیلی متوجه شود، بلکه بهتر است به صورت کاملا مختصر آن را بیان کند، اما نکته کلیدی اینجاست که به هیچ عنوان نباید جزئیات روابط قبلی را بیان کرد، گفتن جزئیات ذهنیت بدی در طرف مقابل ایجاد می‌کند که پذیرش آن بسیار سخت و سنگین است، پس کافی است فقط در حد اطلاع و بسیار مختصر این موضوع بیان شود، لذا باید بدانید که صداقتی که بدون درایت باشد، می‌تواند به ما آسیب برساند و منظور ما در اینجا دروغ مصلحتی نیست، بلکه صداقتی است که با تفکر و درایت همراه است.

کودکان در این رده سنی متوجه می‌شوند که افراد مرده توانایی نفس کشیدن، حرکت کردن و گوش دادن ندارند و احساسات خود را  کمتردر مورد فردی که فوت کرده، بیان می‌کنند.

از دست دادن عزیزان و سوگ آن‌ها می‌تواند روی کودکان تاثیراتی گذارد و آسیب‌هایی را به همراه داشته باشد که در این گزارش، به برخی از زوایای آن می‌پردازیم.

فربد مفیدی، روانشناس کودک، درباره با تاثیر مرگ عزیزان بر روی کودکان، اظهار کرد: ازدست عزیزان می‌تواند با طیف بزرگی از آسیب‌ها روی کودکان همراه باشد که از جمله می‌توان به آسیب‌های جدی که می‌تواند روی کودک تاثیر بگذارد و ماندگار باشد و سال‌ها در ذهن او باقی بماند و آسیب‌های خفیف‌تر و کوتاه مدت اشاره کرد که بستگی به سن کودک، نوع رابطه وی با والدین و نحوه برخورد‌هایی دارد که بعد از مرگ عزیزان ممکن است برای او اتفاق بیفتد.

وی بیان کرد: این که چه مدت طول خواهد کشید تا کودک با شرایط ازدست دادن عزیزانش وفق پیدا کند بستگی به برخورد او با این موضوع، چگونگی برخورد اطرافیان، مدیریت پس از وقوع این حادثه و میزان سن کودک و  ارتباط وی با عزیز از دست رفته اش دارد که همگی این موارد می‌توانند در میزان کنار آمدن کودک با این بحران تاثیر بگذارند.

این روانشناس کودک تصریح کرد: امکان دارد آسیب‌های پس از مرگ عزیزان در کودکان ۴ تا ۱۰ ساله در مدت ۳ الی ۴ ماه کاهش پیدا کند و یا برطرف شود. امّا اگر شدت این آسیب‌ها زیاد باشد این شرایط تا مدت‌ها برای کودک حل شدنی نیست و برای همیشه در ذهن کودک باقی می‌ماند.

مفیدی گفت: پس از وقوع مرگ عزیزان، باید بررسی کرد که کودک چه مراحلی را طی می‌کند که در این میان، کودکان به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند. دسته اول؛ کودکان خردسال ۱ تا ۳ ساله که هنوز به سطح شناختی کافی نرسیده اند، توانایی زبانی بالایی ندارند و ممکن است این مسئله را درک نکنند و آسیب کمتری از خود نشان دهند.

وی ادامه داد: دسته دوم؛ کودکان ۴ سال به بالا هستند که ممکن است این کودکان، فقدان یک عزیز مانند پدر یا مادر را کاملا درک کنند و واکنش‌های خاصی به این بحران نشان دهند و آسیب جدی ببینند.

این روانشناس کودک بیان کرد: کودکانی که از دست دادن عزیزان خود را درک می‌کنند، ممکن است واکنش سوگ در آن‌ها به شکل واقعی خود را نشان دهد. به طوری که کودک مانند یک فرد بزرگسال، سوگواری، گریه و ابراز دلتنگی کند و با این واقعه روبرو شود که این می‌تواند نشانه خوبی باشد. زیرا کودکی که به شکل صحیح سوگواری می‌کند، با مدیریت خوب اطرافیان می‌تواند، پس از گذشت ۵-۶ ماه با این مسئله کنار بیاید و به شرایط عادی خود بازگردد.

مفیدی تاکید کرد: اغلب کودکان نمی‌توانند سوگواری را به راحتی انجام دهند چرا که در ابتدا، واکنشی خنثی و بی تفاوت گونه به فقدان عزیزان خود نشان می‌دهند و در یک سکوت عمیقی به سر می‌برند و خود را مشغول بازی و سرگرمی می‌کنند که این می‌تواند نشانه خطرناکی باشد و نشان دهد که کودک، مرحله انکار را طی می‌کند و هضم سوگ وارد شده برای او دشوار است و غم خود را درون ریزی می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: برخی از کودکان، علاوه بر برون ریزی نکردن و انکار احساسات خود، ممکن است رفتار‌هایی مانند پرخاشگری، تشدید لجبازی و علائم اضطرابی، مشکلات خواب و تمرکز کردن را از خود بروز دهند و در مقابل، برخی دیگر هم ممکن است مشکلاتی را در سازگاری با سایر هم سن و سالان و اطرافیان خود نشان دهند و هیچ چیزی را درمورد عزیز از دست رفته شان مطرح نکنند که این دسته از کودکان، جزء افرادی هستند که سوگ عزیزانشان هیچ زمانی از ذهن آن‌ها پاک نمی‌شود و تا مدت‌ها با این بحران زندگی می‌کنند.

این روانشناس کودک با اشاره به رفتار اطرافیان در قبال کودکی که فقدان یکی از عزیزان خود را درک کرده و احساساتش را بروز نمی‌دهد، اظهار کرد: اطرافیان کودک باید یک سوگواری طبیعی را در برابر او انجام دهند و به گونه‌ای رفتار نکنند که هیچ اتفاقی نیفتاده است و به او پاسخ‌های متقاعد دهنده‌ای دهند چرا که برای  کودک ۵-۶ ساله که چنین اتفاق‌های تلخی را درک می‌کند، انکار کردن واقعه و عقب انداختن اعلام خبر به هیچ عنوان کار درستی نیست.

مفیدی بیان کرد: سوگواری و یادآوری بیش از حد، کودک را به طور دائم سر مزار عزیزان از دست رفته بردن و زیاده روی در مرور خاطرات، حال کودک را بدتر می‌کند. بنابراین، اطرافیان باید ناراحتی خود را به میزان متعادلی برای کودکی که توانایی سوگواری ندارد، مطرح کنند. ضمن این که به زبان ساده، کودک را متوجه کنند که این اتفاق‌های تلخ برای همه رخ می‌دهد و عزیز ازدست رفته، از این دنیا به دنیای بهتری نقل مکان کرده و در آن جا شاد است چرا که آن‌ها با این کار به کودک کمک می‌کنند هم سوگواری کند و هم احساسات خود را بروز دهد.

وی تصریح کرد: اطرافیان باید به تدریج، برنامه‌های روزمره زندگی کودک را به شرایط عادی بازگردانند. به طور مثال؛ اگر کودک به مدرسه می‌رود، پس از گذشت چند روز از واقعه، با همراهی یکی از بازماندگانش که با او ارتباط نزدیک تری دارد به مدرسه برود و همچنین، یکی از نزدیکان کودک به عنوان فرد جایگزین انتخاب شود تا کودک بتواند رابطه عمیق عاطفی با او برقرار کند. به طور مثال؛ اگر کودک، پدر خود را ازدست داده است، علاوه بر مادر که نقش حمایتی و عاطفی جدی را برای او ایفا می‌کند، بهتر است پدربزرگ، دایی یا عموی کودک ارتباط قوی و نزدیکی با او برقرار کنند و نقش یک حمایت گر خوبی برای او داشته باشند.