پژوهشی تازه به رهبری دانشگاه راتگرز آمریکا که ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵) خبر آن منتشر شد، بار دیگر توجه مادران باردار را به کیفیت هوایی که تنفس می‌کنند جلب کرده است. این مطالعه که در مجله JAMA Pediatrics چاپ شده، نشان می‌دهد قرار گرفتن در معرض ذرات ریز دود آتش‌سوزی‌های جنگلی در دوران بارداری با افزایش احتمال تشخیص اوتیسم در کودک ارتباط دارد. همزمانی این خبر با شروع فصل آلودگی هوا در شهرهای بزرگ ایران، موضوع آلودگی هوا در بارداری و خطر اوتیسم را برای بسیاری از مامان‌ها مهم کرده است. در این مطلب یافته‌ها را بدون اغراق توضیح می‌دهیم و راهکارهای ساده برای محافظت از خود و جنین را مرور می‌کنیم.
این تحقیق دقیقاً چه چیزی را بررسی کرد؟
پژوهشگران سوابق بیمه درمانی ۸۹۳ هزار و ۲۱۲ جفت مادر و کودک را بررسی کردند؛ کودکانی که بین سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۴ در آمریکا به دنیا آمده بودند. آن‌ها میزان ذرات معلق ریز (PM2.5) ناشی از دود آتش‌سوزی را در محل زندگی مادر در طول بارداری تخمین زدند و سپس بررسی کردند که چند کودک بعدها تشخیص اوتیسم گرفته‌اند.
نتیجه این بود که به ازای هر ۰.۷۵ میکروگرم بر متر مکعب افزایش در میانگین ذرات ریز دود آتش‌سوزی در دوران بارداری، احتمال تشخیص اوتیسم حدود ۳۰ درصد بیشتر بوده است. قوی‌ترین ارتباط در سه‌ماهه دوم و سوم دیده شد؛ یعنی تقریباً از هفته پانزدهم بارداری به بعد. در مقابل، ارتباط معناداری با اختلال بیش‌فعالی و کمبود توجه (ADHD) گزارش نشد.
چرا نباید نگران و وحشت‌زده شد؟
این نکته بسیار مهم است: این مطالعه از نوع مشاهده‌ای است و ثابت نمی‌کند که دود یا آلودگی هوا مستقیماً باعث اوتیسم می‌شود. اوتیسم یک وضعیت پیچیده است که عوامل ژنتیکی نقش بسیار پررنگی در آن دارند. افزایش ۳۰ درصدی یک «خطر نسبی» است، یعنی اگر احتمال پایه کم باشد، افزایش آن هم به معنای قطعی بودن خطر برای هر کودک نیست.
چنین پژوهش‌هایی برای هشدار دادن به سیاست‌گذاران و ترغیب مادران به مراقبت بیشتر است، نه برای ایجاد احساس گناه یا ترس.
همچنین این تحقیق به‌طور خاص درباره دود آتش‌سوزی جنگل‌ها بود. آلودگی هوای شهری که در تهران، اصفهان، مشهد و دیگر کلان‌شهرها در پاییز و زمستان شاهد آن هستیم، ترکیب متفاوتی دارد؛ اما در هر دو حالت ذرات ریز PM2.5 بخش مهمی از آلودگی هستند و توصیه‌های محافظتی تا حد زیادی مشابه است.
ذرات ریز چگونه به جنین می‌رسند؟
ذرات PM2.5 آن‌قدر کوچک هستند که می‌توانند تا عمق ریه‌ها نفوذ کنند و وارد جریان خون شوند. پژوهشگران حدس می‌زنند این ذرات با ایجاد التهاب و استرس اکسیداتیو در بدن مادر، روی جفت و رشد مغز جنین اثر بگذارند. سه‌ماهه دوم و سوم دوره‌ای است که مغز جنین با سرعت زیادی رشد می‌کند و شاید به همین دلیل حساسیت بیشتری در این بازه دیده شده است.
راهکارهای عملی برای مادران باردار در روزهای آلوده
- شاخص کیفیت هوا را دنبال کنید: هر روز صبح وضعیت هوای شهرتان را چک کنید. در روزهایی که هوا برای گروه‌های حساس ناسالم اعلام می‌شود، مادران باردار جزو همین گروه هستند.
- فعالیت بیرون از خانه را کم کنید: پیاده‌روی را به ساعت‌های کم‌ترافیک یا داخل خانه منتقل کنید و از ورزش در مد موزیک کنار خیابان‌های شلوغ بپرهیزید.
- ماسک مناسب بزنید: ماسک‌های پارچه‌ای و جراحی جلوی ذرات ریز را به‌خوبی نمی‌گیرند. اگر ناچار به بیرون رفتن هستید، درباره استفاده از ماسک استاندارد فیلتردار با پزشک خود مشورت کنید.
- هوای داخل خانه را بهتر کنید: در روزهای آلوده پنجره‌ها را بسته نگه دارید و در صورت امکان از دستگاه تصفیه هوا با فیلتر HEPA در اتاق خواب استفاده کنید.
- از منابع آلودگی داخلی دوری کنید: دود سیگار و قلیان، سوزاندن اسپند و عود و بخاری‌های بدون دودکش آلودگی داخل خانه را بالا می‌برند.
- تغذیه سالم داشته باشید: میوه و سبزی تازه و غذاهای سرشار از آنتی‌اکسیدان بخشی از مراقبت عمومی بارداری هستند.
چه زمانی با پزشک صحبت کنیم؟
اگر در روزهای آلوده دچار تنگی نفس، سرفه مداوم، سردرد شدید یا سرگیجه شدید، حتماً با پزشک یا ماما تماس بگیرید. همچنین اگر در منطقه‌ای با آلودگی مزمن زندگی می‌کنید یا سابقه آسم دارید، این موضوع را در مراقبت‌های دوران بارداری مطرح کنید.
بعد از تولد چه کنیم؟
اوتیسم معمولاً از حدود ۱۸ ماهگی تا دو سالگی قابل تشخیص است. شرکت در غربالگری‌های رشد کودک و توجه به نشانه‌هایی مثل تأخیر در گفتار، تماس چشمی کم یا عدم واکنش به نام، کمک می‌کند در صورت نیاز، مداخله زودهنگام انجام شود؛ مداخله‌ای که بیشترین اثر را دارد.
در نهایت، مراقبت از هوایی که تنفس می‌کنید یکی از ساده‌ترین هدیه‌هایی است که می‌توانید به کودکتان بدهید؛ بدون استرس، اما با آگاهی.