دسته: شیرخوار و نوپا

از میان عواملی که به کودک شما برای رسیدن به خود شکوفایی کمک می کنند تندرستی از همه مهمتر است، زیرا به کودک کمک می کند با قدرت بیشتری نسبت به وقتی که سلامتی او مختل باشد، با مشکلات دست و پنجه نرم کند. عاری بودن از هر گونه نقص جسمانی جدی که کودک را در تلاشهای خود زمین گیر می کند، یک امتیاز است.

بیشتر ما آن گونه که باید متوجه تندرستی کودکان خود نیستیم، ولی این موضوع نقش بسیار مهمی در رشد و تکامل آنها دارد. این مساله را می توان با نگاهی به آثار شایع عدم سلامتی دریافت. با وجود اینکه بیماریهای معمول دوران کودکی به ندرت عوارض درازمدت یا دائمی بر رشد و تکامل کودک دارند، ولی یک بیماری شدید و طولانی، اگر همزمان با دوره ای از رشد سریع رخ دهد ممکن است سبب وقفه در این روند شود.

اکثر کودکان در زمان بیماری غیر فعال می شوند و ممکن است عضلات بدن آنها، قسمتی از توان خود را از دست بدهند و به سادگی خسته شوند، بنابراین احتمال دارد رشد و تکامل کودک موقتا متوقف گردد.

بیماری تقریبا همیشه کودک را تحریک پذیر می کند و احتمال اینکه مضطرب شود و کج خلقی کند افزایش می یابد. بیماری و نقاهت غالبا با محدودیت فعالیت همراه است و این امر کودک را بسیار سرخورده می کند تا جایی که بعضی اوقات اعتماد به نفس خود را به عنوان یک فرد و نیز در ارتباط با سایر کودکان از دست می دهد.

به طور کلی اینکه شما نسبت به بیماری جسمی فرزندتان واکنشی بیش از حد مثبت یا منفی نشان دهید از جمله مراقبت و توجه بیش تر یا مواخذه و سرزنش، هر دو می تواند عوارض منفی به جای بگذارد.

در طول بیماری طولانی یا مکرر، کودک ممکن است آنقدر به توجه خاص شما به خودش عادت کند که پس از بهبودی، حالت تهاجمی و طلبکارانه ای پیدا کند. اگر این رفتار استمرار یابد مسلما بر رشد و تکامل او در همه زمینه ها و به ویژه در زمینه ارتباط با دیگران تاثیر می گذارد.

بیماری های مزمن، خصوصا مواردی مانند صرع و دیابت، در صورتی که برخورد مناسبی با آنها نشود، عمدتا به خاطر اینکه سبب بی ثباتی عاطفی و گاهی احساسات منفی نیرومند می شوند، ممکن است موانعی در رشد کودک ایجاد کند. این بیماریها به این دلیل که سبب وابستگی عاطفی به سایر اعضای خانواده می شوند می توانند بر رشد استقلال در کودک اثر منفی بگذارند.

چگونه می توانید به کودک خود کمک کنید؟

برخی از عوارض جسمانی خاص مثل خستگی و کوفتگی بیش از حد، ممکن است کودک را تحریک پذیر و ستیزه جو سازند. این حالت قطعا بر واکنشهای او و واکنش مردم نسبت به او تاثیر می گذارد. برنامه ریزی مناسب جهت انجام فعالیت های روزانه، بازی و استراحت کافی از وظایف اصلی والدین است. خستگی بیش از حد یا قرار گرفتن مکرر در محیطهای پر تنش و دیر خوابیدن ممکن است کودک را بیش از اندازه تحریک کند و به عصبیت وی منجر شود.

سوء تغذیه و نداشتن رژیم غذایی متعادل ممکن است سبب کاهش سطح انرژی شود که نه تنها فعالیتهای جسمانی و خصوصیاتی از قبیل کنجکاوی و ماجراجویی را کاهش می دهد، بلکه قدرت، استقامت و در نتیجه شادابی و یادگیری را نیز کم می کند. سوء تغذیه و فقدان توازن غذایی همچنین ممکن است سبب کمرویی، تحریک پذیری، افسردگی و رفتار ضد اجتماعی شود. بنابراین یکی از وظایف اصلی شما بعنوان مادر یا پدر این است که با دقت رژیم غذایی مناسب روزانه و هفتگی او را تنظیم کنید و با نظارت مناسب مواد مغذی و انرژی مورد نیاز برای رشد و فعالیتهای او را فراهم کنید.

یک ناراحتی جزئی مانند اگزما یا سایر بثورات پوستی می تواند سبب تحریک و رنج جسمانی کودک شود که این خود ممکن است باعث واکنشهای احساسی افراطی، ناتوانی در تمرکز و فقدان اراده برای تعقیب یک موضوع تا به آخر یا انجام کامل کارها شود. توجه به سلامت کودک و استفاده از روشهای مناسب درمانی علاوه بر اینکه موانع رشدی او را از میان برمی دارد بلکه نگرش مثبتی در مورد حفظ سلامت جسمانی، مراجعه پزشکی و استفاده از داروها در وی ایجاد می کند.

برخی از بیماریها یا نقص عضوهایی که بطور معمول توسط سایرین قابل مشاهده است، ممکن است نگاه های ترحم انگیز را به سمت کودک جلب کند و در صورتیکه برخورد مناسب با وی صورت نگرفته باشد تاثیرات عمده ای در شکل گیری شخصیت وی در آینده خواهد داشت. اگر کودک شما به چنین بیماری مبتلاست، بهتر است با مشورت تخصصی بهترین روش برخورد با این وضعیت را پیدا کنید و علاوه بر سلامت جسمانی، به سلامت روانی و روابط اجتماعی او نیز بها بدهید.

برخی صفات شخصی نامطلوب به شکلی در تمام کودکان تظاهر می یابند. بروز برخی از این صفات به نظر بی خطر می آیند و ما معمولا بدون اینکه تلاش جدی برای اصلاح آنها بکنیم اجازه می دهیم استمرار یابند. هیچ صفتی از این نوع اگر به تنهایی یا حتی همراه با چند صفت معدود دیگر دیده شود، نباید به خودی خود موجب نگرانی شود. با این حال اگر مجموعه ای آنها در یک کودک با شدت بیش از متعارف دیده شود نیاز به نظر متخصص برای تشخیص اختلالات رفتاری در کودکان خواهد بود.

برخی از صفات کودکان ناسازگار به ترتیب کاهش فراوانی شامل موارد زیر است:

• فعالیت بی هدف بیش از حد
• ناتمام رها کردن کار و بازی
• تکان دادن بی هدف قسمتی یا اندامهای بدن
• ناآرامی هنگام غذا خوردن
• خرابکاری لوازم و اسباب بازی از فرط دستکاری
• زیاد حرف زدن
• نافرمانی
• دعوا کردن با سایر بچه ها
• دمدمی مزاج بودن
• آزار دیگران
• نپذیرفتن انضباط
• به دردسر انداختن خودش
• مشکلات گفتاری
• کج خلقی
• گوش ندادن به تمام داستان
• لجبازی
• نرفتن به رختخواب
• عصبی مزاج بودن
• بی احتیاطی
• نداشتن محبوبیت در بین همسالان
• ناشکیبایی
• دروغگویی

اگر بیش از چند ناسازگاری در یک کودک دیده شود شاید بتوان او را دارای شخصیت ناسازگار قلمداد کرد.و این علائم را به عنوان علائم خطر در مورد دردسرهای آینده محسوب کرد. به عنوان مثال بیشتر بچه ها وول می خورند و بدن خود را تکان می دهند این امر به خودی خود نبایستی باعث نگرانی شود مگر اینکه علائم دیگری مثل ناتوانی در تمرکز حواس، ناشکیبایی، بی فکری و نسنجیده عمل کردن یا فعالیت افراطی بی هدف نیز در کودک دیده شود. وجود مجموعه این صفات باید موجب نگرانی شود زیرا همه آنها نشانگر ضعف سازگاری فردی و اجتماعی هستند.

ولی به صرف اینکه کودک شما احتمالا در زمانهای مختلف دچار یک یا چند مورد از این صفات شود، نباید برچسب کودک مشکل دار به او زد. عادات بدی مثل اینها آنقدر شایع هستند که بسیاری از آنها را به ویژه اگر فقط به مدت کوتاهی دوام داشته باشند، باید قسمتی از رشد و تکامل طبیعی کودک دانست. به عنوان مثال از بین کودکان هفت ساله، 10 تا 20 درصد هنوز رختخواب خود را لااقل گاهی اوقات خیس می کنند، 30 درصد کابوس می بینند، 20 درصد ناخنهای خود را می جوند، 10 درصد شست خود را می مکند و 10 درصد آنقدر بد دهنی می کنند که بتوان آن را یک مشکل محسوب کرد. در حدود 30 درصد نیز دچار کج خلقی می شوند.

اگر در این زمینه دچار تردید هستید با یک متخصص روانپزشک یا مشاور روانشناس برای بررسی لازم و تشخیص احتمالی تماس بگیرید.

همدلی یعنی فکر کردن در مورد دیگران و اینکه اگر دیگری احساس خاصی دارد آن احساس به ما نیز دست دهد. کودکان سالم از همان اوایل زندگی همدلی خود را نشان می دهند. در طی سال اول متوجه خواهید شد که کودک شما به نحوی عام نسبت به آنچه در اطراف او رخ می دهد واکنش نشان می دهد. مثلا اگر ببیند کسی خیلی غمگین است، ممکن است حالت صورت او را تقلید کند، یا اگر کسی حالت احساسی خیلی شدیدی نشان دهد او هم همان احساس را بروز خواهد داد. مثلا ممکن است به صرف شنیدن صدای گریه نوزادی دیگر، گریه کند. شیرخواران اگر ببینند فرد دیگری گریه می کند غالبا شروع به گریه می کنند.

در حدود 12 تا 18 ماهگی که کودک شما درک نسبتا واضحی از خود دارد، ممکن است نسبت به ناراحتی شخص دیگری با نشان دادن ناراحتی خود پاسخ دهد. او حتی ممکن است سعی کند به آن شخص با دادن چیزی که فکر می کند بیش از هر چیز دیگری خودش را آرام می کند، کمک کند. بسیار اتفاق می افتد که اگر کودک 18 ماهه شما شاهد صدمه دیدن کودک دیگری باشد، شما را برای کمک ببرد.

اندکی بعد بین سنین دو و سه سالگی، کودک شما با احساسات یک فرد دیگر همدلی خواهد کرد و به شیوه ای پاسخ می دهد که بیشتر ناشی از درک موقعیت آن فرد دیگر است تا ارتباط دادن آن با خود. در طی سالهای پیش دبستانی همچنانکه کودک به تدریج عواطف دیگران را بهتر می فهمد، پاسخهای همدلانه او هم کم کم ظریفتر، اما پیچیده تر می شوند.

حدود چهار یا پنج سالگی واکنش همدلانه کودک شما کاملا پیچیده می شود، از آن جهت که ممکن است پاسخگوی عواطف متناقضی در یک زمان باشد. مثلا اگر پسر کوچک شما شاهد زمین خوردن و صدمه دیدن دوستش باشد ، نه تنها با صدمه دیدن بلکه با احساس شرم یا دلخوری که دوست او احتمالا دچار آن می شود نیز همدلی می کند و ممکن است به جای اینکه به کمک او بشتابد، خود را عقب بکشد، زیرا می داند دوستش ترجیح می دهد به او کمک نشود. یک درک کلی از احساسات سایر مردم نیز که صرفا مربوط به وضعیت موجود نیست، در او شکل می گیرد. مثلا شاید متوجه شوید اندوه و همدردی کودک شما نسبت به مشکلات بلند مدت دوستش بیشتر از آن مشکلاتی است که فقط مدت کوتاهی طول می کشند.

چگونه می توانید به کودک خود کمک کنید؟

اولین مشکل یا بحران در سال اول زندگی، هنگامی که کودک شما در حال به دست آوردن حس اعتماد به پیش بینی پذیری دنیای اطراف و توانایی خود در تاثیر گذاری بر وقایع اطرافش است رخ می دهد. رفتار شما در حل موفق یا ناموفق این بحران توسط کودکتان نقش اساسی دارد. کودکانی که سال اول را با حس محکمی از اعتماد پشت سر می گذارند، آنهایی هستند که والدینشان با محبت و با توجه هستند و به صورتی قابل پیش بینی و قابل اعتماد واکنش نشان می دهند. کودکی که احساس اعتماد در او شکل گرفته است، با تکیه بر این حس به برقراری ارتباط با دیگران خواهد پرداخت. البته مهم است که کودک شما مقداری سو ظن سالم نیز داشته باشد و یاد بگیرد که بین موقعیتهای ایمن و خطرناک تمایز قائل شود.

همچنان که تحرک کودک شما بیشتر می شود، احساس استقلال و خود مختاری در او شکل می گیرد. حال اگر شما تلاشهای کودکتان در جهت مستقل شدن را به دقت هدایت نکنید، ممکن است مکررا شکست بخورد یا مورد استهزا قرار گیرد که منجر به از دست دادن روحیه و اعتقاد او به عدم موفقیت خود می گردد. در نتیجه به جای داشتن احساس کنترل نفس و عزت نفس، ممکن است احساس شرم شدید از ناتوانی خود در انجام کارهایی که شما به او محول می کنید به او دست دهد.

کودک چهار ساله شما قادر است برای اقدام در انجام کارها و تا حدودی برای پذیرش مسئولیت کمی برنامه ریزی کند. به تدریج که کودک شما این مهارتهای جدید را می آزماید و سعی می کند بر دنیای اطراف پیروز شود، پرخاشگر خواهد شد. خطری که وجود دارد این است که کودک شما ممکن است در این زمینه زیاده روی کند و شما احساس کنید که باید او را مهار و تنبیه کنید. اعمال بیش از حد هر یک از این دو موجب عدم توازن می شود و باعث می گردد کودک شما احساس گناه کند.

وقتی کودک شما شش ساله می شود به سخت کوشی و ابراز کفایت و صلاحیت می پردازد و اکنون این قابلیت را دارد که به کار معتاد شود. وظیفه شما ایجاد مجموعه ای از تواناییها در اوست که به فرزند شما کمک کنند به بهترین شکل از عهده خواسته های اجتماع برآید.

جنسیت دو اثر عمده بر روند رشد و تکامل کودک دارد:

اولین اثر، تاثیر مستقیم جنسیت بر رشد است و ناشی از هورمونهایی است که در بدن پسرها و دخترها در طول سالهای کودکی به مقدار بسیار کم ترشح می شود. هر دو جنس، هورمون جنسی مردانه (یعنی آندروژن) و هورمون جنسی زنانه (یعنی استروژن) را ترشح می کنند، ولی پسرها بیشتر آندروژن و دخترها بیشتر استروژن تولید می کنند. غلبه هورمون جنسی مربوطه منجر به اختلاف رشد در دو جنس می شود.

تاثیر غیر مستقیم جنسیت بر رشد ناشی از شرایط محیطی است. از لحظه ای که کودکان متولد می شوند، فشار های اجتماعی نیرومندی بر آنها اعمال می شود تا با الگوهای پذیرفته شده فرهنگی مربوط به جنسیت خود هماهنگ شوند. رضایت و پذیرش جنسیت فردی مساله مهمی است که سنگ بنای آن از دوران کودکی گذاشته می شود. شخصیت پسرها و دخترها در تمام دوران کودکی ابتدا توسط خانواده و سپس گروههای همسالان و مدرسه ای و بعدها توسط معلمان و اجتماع مطابق با الگویی که برای جنسیت کودک مناسب شناخته می شود، شکل داده می شود.

اختلاف جنسیت در فراگیری مهارتها

با اینکه اختلاف بین کودکانی که همجنس هستند بیشتر از اختلاف بین دخترها و پسرهاست، اکثر والدین تایید می کنند که اختلاف مربوط به جنسیت نه تنها بر سرعت کسب برخی مهارتها بلکه بر نوع آنها نیز اثر می گذارد. به عنوان نمونه، در زمینه رشد جسمانی به نظر می رسد دخترها در طول رشد و نمو خود حرکت سریعتری نسبت به پسرها دارند و در نوجوانی زودتر از پسرها بالغ می شوند. به علاوه رشد جسمانی دختران منظمتر و قابل پیش بینی تر از پسرهاست و جهشهای غیر یکنواخت کمتری دارد. تا آنجا که به قدرت و سرعت مربوط می شود، تا زمان بلوغ اختلاف کمی بین پسرها و دخترها وجود دارد، اما در آن زمان پسرها هم قویتر و سریعتر می شوند و هم حجم عضلانی و استخوانی آنها بیشتر و چربی بدنشان کمتر می شود. چنانکه انتظار می رود، پسرها در زمان بلوغ صاحب قلب و ریه بزرگتر و می شوند تا از عهده ظزفیت بالاتر حمل اکسیژن در خون که برای توده بزرگتر عضلات و استخوانهای آنها لازم است، برآیند.

در سالهای پیش از دبستان دخترها از نظر پریدن، لی لی کردن، حرکات هماهنگ و تعادلی برتری دارند. بعدا پسرها در فعالیتهایی که نیازمند دویدن، پریدن و پرتاب کردن است، برتری می یابند در حالی که برتری دخترها در لی لی کردن به قوت خود باقی می ماند.

از نظر رشد ذهنی، هنگام انجام آزمونهای بهره هوشی، فرقی بین پسرها و دخترها دیده نمی شود. اما آنجا که پای مهارتهای کلامی به میان می آید، دخترها در بعضی از جنبه های یادگیری اولیه زبان اندکی سریعترند. اکثرا دخترها زودتر از پسرها صحبت می کنند و تقریبا تمام دخترها کلمات را بهتر و زودتر از پسرها برای تشکیل جملات طولانیتر به رشته در می آورند، آن هم نه فقط هنگام شروع به صحبت کردن، بلکه در سنین بالا نیز همین طور است. دخترها معمولا زودتر از پسرها می خوانند و می نویسند و دستور زبان و املای آنها هم بهتر است. دخترها همچنین از نظر تسلط بیان و تلفظ کردن نیز برتری دارند و کمتر در دوران نوجوانی دچار مشکل در خواندن می شوند. دخترها در استدلال کلامی نیز از پسرها برترند. اختلالات زبانی در دختران کمتر است.

تا زمان نوجوانی دخترها در حساب و ریاضیات، کمی از پسرها بهترند ولی پس از نوجوانی پسرها از نظر کارهایی که نیازمند استدلال ریاضی است، اندکی بالاتر از دختران قرار می گیرند. پسرها تقریبا در تمام سنین از نظر تجسم فضایی برتری دارند؛ آنها می توانند اجسام سه بعدی را در ذهن خود بچرخانند و روابط موجود در دنیای فیزیکی را بهتر درک کنند. این اختلاف با دخترها هر چه به نوجوانی نزدیکتر می شوند چشمگیرتر و پایدار تر می شود.

از نظر اجتماعی پسرها در تمام زمینه ها بسیار برون گرا و سلطه جوتر از دخترها هستند؛ این خصیصه از هنگامی که کودک نوپایی هستند شروع می شود و تا دوران نوجوانی ادامه می یابد و اگر کنترل نشود تا سنین بالاتر نیز استمرار می یابد. پسرها رقابت جوتر نیز هستند ولی این اختلاف به اندازه پرخاشگری زود رس نیست. خوشبختانه غالبا هیچ گونه اختلافی از نظر میل به تربیت میان دو جنس وجود ندارد.

دخترها بدون تردید به محض دست یافتن به آگاهی اجتماعی، اجتماعی تر می شوندو دوستیهای صمیمانه تری ایجاد می کنند که در طول نوجوانی و بزرگسالی استمرار می یابد. همچنین به نظر می رسد دخترها در اوایل کودکی نسبت به درخواستهای بزرگترها مطیعترند.

احتمال اینکه فشار روانی در پسرها منجر به آسیب پذیریهای جسمانی، عاطفی و ذهنی و نیز مشکلات رفتاری فراوانتری شود، بیشتر است.

آگاهی از این اختلافات ناشی از جنسیت به والدین کمک می کند نقاط قوت طبیعی کودکان خود را به حداکثر برسانند و نقاط ضعف آنها را تقویت کنند. مثلا شما می توانید پسر خود را از سن پایین با کتاب آشنا کنید و به تدریج که بزرگتر می شود با او بازی با کلمات، با توجه خاص به تلفظ کلمات انجام دهید. در مورد دخترها، می توانید حس تجسم فضایی او را در خردسالی به وسیله تابلوی اشکال، پازل، مار و پله و در سنین بالاتر با تخته نرد و شطرنج بهبود بخشید. وقتی به اندازه کافی بزرگ شد می توانید از بازیهایی مانند مکعب روبیک استفاده کنید.

تاثیر تصورات قالبی

تصورات قالبی در مورد نقش مذکر و مونث اگر نسبت به آنها حساسیت نشان ندهیم و اقدام لازم برای اجتناب از آنها را به عمل نیاوریم، قطعا روی کودکان در حال رشد ما تاثیر می گذارد. کودکان ما خیلی زود تحت تاثیر مفاهیم کلیشه ای مربوط به ظاهر انسان از جمله ساختمان بدنی، مشخصه های صورت و لباسها و مفاهیم کلیشه ای رفتار و ایفای نقش، مثل گفتار قابل قبول، طریقه بیان احساسات و عواطف، نقش زناشویی، کسب معاش و غیره قرار می گیرند.

اگر می خواهیم کودکانمان از تصورات قالبی نجات یابند، باید والدین هشیاری باشیم. تصورات قالبی خطرناک اند؛ هنگامی که پذیرفته شوند به صورت معیارهایی برای قضاوت در مورد کودکان به کار می روند، خوب و بد، موفق و ناموفق، مناسب و نامناسب؛ در حالی که ما باید مشوق فردیت و اصالت کودکان خود باشیم.

بدتر از آن، ممکن است تصورات قالبی به صورت رهنمودهایی برای تربیت کودکان به کار روند به نحوی که کودکان از اوان طفولیت یاد می گیرند هم جهت با یک الگوی کلیشه ای فکر کنند، احساس کنند و عمل کنند؛ که در نتیجه رشد فردی آنها سرکوب می شود. یکی از بدترین جنبه های تصور قالبی معتقد بودن به نقشهای غالب و مغلوب است که اولی تقریبا همیشه مذکر و دومی مونث است.

تصورات قالبی سنتی مربوط به نقش جنسیت ارزشی ندارند که آنها را قابل توصیه سازد، در حالی که یکسان نگری جنسیتها افقهای وسیعی برای خود شکوفایی کودک فراهم می آورد. این اعتقاد موجب می شود که هر کودکی بدون توجه به جنس او، باید مورد تشویق قرار گیرد تا به تمام استعدادهای بالقوه خود در هر زمینه برسد. یک کودک باید بتواند با استفاده از تواناییهای خود و بدون احساس گناه از فعالیتها و رفتارهای خود رضایتمند باشد.

چگونه می توانید به کودک خود کمک کنید؟

به عنوان یک پدر یا مادر اگر می خواهید دختر خود را تشویق کنید با شهامت و قوی باشد یا پسری مهربان و با محبت داشته باشید که نقش انسانی صلح دوست را ایفا کند، باید از روز نخست با دقت عمل کنید؛ زیرا ثابت شده است رفتار ما و حتی آهنگ صدای ما در برخورد با کودکان دختر و پسر تفاوت دارد.

مفاهیم کلیشه ای و تصورات قالبی را در زمینه اختلاف جنسیت کنار بگذارید. هیچ اشکالی ندارد اگر پسرتان با عروسک بازی کند، برای شکستن ماشین یا وقتی زمین می خورد گریه کند. دخترتان هم حق دارد برای بدست آوردن آنچه می خواهد زور بگوید یا بر سر اسباب بازی دعوا کند.

بخصوص اگر در زمینه پذیرش جنسیت خودتان مشکلی دارید بهتر است اول آنرا حل کنید. مطالعه کتابهای مختلف و مشاوره می تواند در این زمینه به شما و کودکتان کمک بسیاری بکند.