برچسب: روانشناسی کودک

از گرفتن تصمیم‌های غلط تا ناتوانی در مدیریت خشم، استرس، عشق و … حاصل غفلت والدین از آموزش یک مهارت مهم به کودکان‌شان است
یکی از مهم ترین نیازمندی‌های انسان به ویژه در عصر جدید، داشتن سواد عاطفی است. این مسئله تاثیر زیادی روی کیفیت زندگی افراد دارد و اگر والدین از دوران کودکی فرزندشان برای آموزش آن برنامه‌ریزی نکنند، با دردسرهای زیادی در نوجوانی و جوانی او مواجه خواهند شد. در ادامه، از تعریف، ضرورت آموختن این مهارت به کودک و اصول دستیابی به این مسئله، خواهیم گفت.

سواد عاطفی یعنی توانایی درک و ابراز احساسات
در نخستین نگاه شاید سواد عاطفی کمی نامفهوم و گنگ به نظر برسد، به همین دلیل در گام اول به تعریف آن می‌پردازیم.
سواد عاطفی به معنای توانایی درک و ابراز احساسات است و شخص نه تنها هر لحظه از احساسات خود آگاه است بلکه می‌تواند آن را به راحتی بیان کند و از سوی دیگر قادر به احساس همدلی با دیگران است. یعنی می‌تواند خود را جای طرف مقابل بگذارد و به مسائل از دید او نگاه کند.

ردپای تصمیم‌های غلط در آشنا نبودن با سواد عاطفی
ما انسان‌ها از دامنه وسیعی از احساسات برخوردار هستیم، پس شناخت آن ها باعث می‌شود احساساتی مانند خشم، غم، حسادت، نداشتن امنیت و .. را در خود بهتر بشناسیم و در موقعیت‌های مقتضی آن‌ها را کنترل کنیم و به اندازه کافی به آن‌ها اجازه بروز بدهیم. متاسفانه به کرات شاهد این هستیم که نداشتن شناخت صحیح از  احساسات و آشنا نبودن با سواد عاطفی منجر به تصمیمات غلط در زندگی اشخاص می‌شود. این تصمیمات می‌تواند دامنه وسیعی داشته باشد. برای مثال شتاب‌زدگی، مدیریت نکردن خشم، مدیریت نکردن استرس و حتی عشق و علاقه کنترل‌نشده می‌تواند به‌شدت برای افراد دردسر ساز شود. هنگامی که شخص از احساس خشم خود و بروز نشانه‌های بدنی در خود آگاه نیست، تنها زمانی متوجه احساس خشم می‌شود که احساس را تبدیل به رفتار خشونت‌بار یا مخرب کرده است. در صورتی که آگاهی از احساسات و تشخیص به موقع می‌تواند باعث تصمیم درست، بیان احساس به شیوه غیر مخرب و تخلیه هیجانی صحیح بشود.
  سوادی که یادگیری‌اش به‌شدت ضروری است
یکی دیگر از ضرورت‌های یادگیری سواد عاطفی، توسعه مهارت‌های ارتباطی و بهبود روابط با دیگر افراد است. هنگامی که ما قادر به درک احساس خود یا طرف مقابل نیستیم، احساسات خود یا طرف مقابل را انکار  و از تجربه کردن و به زبان آوردن آن اجتناب می‌کنیم. در حالی که یکی از ضروری‌ترین نیازهای بشر، ارتباط با دیگران است. سواد عاطفی به ما کمک می‌کند به صورت جرئت مندانه در باره مسائل با دیگران صحبت کنیم، با کنترل احساسات تمام جوانب موضوع را در نظر بگیریم و در نهایت به تصمیم درست برسیم. به همین دلیل در محیط کار، روابط اجتماعی، روابط عاطفی و محیط های آموزشی داشتن چنین مهارتی به‌شدت مفید و مورد نیاز است.
  اضافه شدن پسندیده درس مهارت‌های زندگی
درباره راه‌های آموزش این سواد به کودکان باید گفت که به‌طور حتم نقش سیستم آموزشی در فراگیری سواد عاطفی بسیار مهم است. چنان که درس مهارت‌های زندگی در سال‌های اخیر به برنامه‌ درسی دانش‌آموزان اضافه شده و مورد استقبال دانش آموزان و خانواده‌ها قرار گرفته است که اتفاق بسیار مهم و پسندیده‌ای محسوب می‌شود. اما در سال‌های پیش از مدرسه هم می‌توان بنیان سواد عاطفی را برای بچه‌ها گذاشت و این وظیفه والدین است.
  با کودک‌تان درباره رنگین‌کمان احساسات حرف بزنید
در گام اول سعی کنید در قالب رنگین‌کمان احساسات، احساساتی مانند خوشحالی، ناراحتی، خشم، ترس، اضطراب، تعجب، افتخار و شرم را توضیح دهید. بهتر است بر نشانه‌های بدنی و حالات چهره در هنگام بروز هر احساس تاکید کنید.از موقعیت‌های روزمره برای جا افتادن مطلب استفاده کنید: مثلا تو الان ناراحت هستی، یا من از دیدن هدیه تو غافلگیر شدم و … .
  از بازی‌ها کمک بگیرید
بازی‌ها روش بسیار مناسبی برای بیان و شناخت احساسات است چون به بچه‌ها کمک می‌کند از راه غیرمستقیم احساسات خود را بیان کنند. به ویژه در کودکانی که مشکلات گفتاری دارند یا از نظر ذهنی پایین تر از بقیه بچه‌ها هستند بازی می‌تواند به خوبی احساسات را بیرون بکشد و  آن ها راحت‌تر با عواطف خود مواجه شوند یا برعکس بیشتر احساسات طرف‌مقابل را متوجه شوند. توصیه آخر هم این که اگر احساس کردید فرزندتان در این زمینه به راهنمایی بیشتر نیاز دارد، از یک مشاور کودک کمک بگیرید.
نویسنده : دکتر ساحل گرامی| ‌ روان‌شناس‌کودک

محققان در بررسی‌های خود دریافته‌اند کودکان خجالتی که دچار بازداری رفتاری هستند، هم در مواجهه با افراد و هم هنگام روبرو شدن با موقعیت‌های جدید دچار مشکل می‌شوند و هفت برابر بیش از کودکان دیگر به اضطراب دچار می‌شوند. این بچه‌ها تمایل به دور بودن از برخوردها و تعاملات اجتماعی دارند و در تعاملات اجتماعی دچار تنش و فشار می‌شوند. مشاهدات رفتاری کودکان چهار ساله و مقایسه آن با رفتارهای این کودکان در سن هفت سالگی نشان می‌دهد کودکانی که در سن چهار سالگی ترسو بوده‌اند در هفت سالگی نیز همین رفتار را داشته‌اند و به مرور زمان بهتر نشده اند. همچنین در یک مطالعه دیگر مشخص شد مردانی که در سن کودکی خجالتی بوده‌اند کمتر احتمال دارد ازدواج کرده و صاحب فرزند شوند و به طور کلی کمتر در مشاغل ثابت فعالیت داشته‌اند. البته درباره زنان برعکس است و زنان خجالتی بیش از زنان اجتماعی احتمال دارد ازدواج کرده و صاحب فرزند شوند. در کل اگر فرزند خجالتی دارید به امید این که با بزرگ شدن بهتر می‌شود نمانید و برای اجتماعی‌تر شدن او با یک روانشناس مشورت کنید

به عنوان یک مادر در شرایط سختی قرار گرفته‌ام و نیاز به راهنمایی شما دارم. یک فرزند 8 ماهه دارم. مشکل من و پدرش این است که اگر او چیزی بخواهد و به او ندهیم یا بر خلاف میلش کاری انجام دهیم، در حد مرگ گریه و نفس اش را حبس می کند  به حدی که صورتش کبود می شود و ما نگران سلامتی‌اش می شویم و دست‌و‌پای‌مان را گم می‌کنیم. نمی‌دانم باید به همه خواسته‌هایش جواب مثبت بدهیم یا این روش در آینده برای‌مان دردسرساز خواهد شد. چه کنم؟
پاسخ مشاور:
مادر گرامی، با توجه به نکاتی که در پیامک‌تان مطرح کردید باید بگویم که بیشتر اوقات، حبس نفس کودک علت پزشکی ندارد و کودک آن را از کسی یاد نگرفته است بلکه وقتی به یکی از خواسته‌های کودک «نه» گفته شده و شروع به گریه کرده و شما به او توجه نکرده‌اید، این اتفاق افتاده است و او یاد می‌گیرد که این کار را تکرار کند، چون راهی است که به خوبی می تواند توجه اطرافیان را جلب کند و به خواسته خود برسد. با این حال و در قدم اول، قبل از هر اقدامی به پزشک مراجعه و مشکل را با او مطرح کنید. گاهی ممکن است علت کبود شدن کودک مشکل تنفسی یا قلبی او باشد. بعد از این که از سلامت کودک تان مطمئن شدید، برای حل مشکل خود، به نکاتی که در ادامه پیشنهاد می‌شود، توجه کنید.
  یک محل امن برای بروز این رفتار در خانه پیدا کنید
یک محل امن در منزل خود برای زمان‌هایی که دست به این کار می‌زند، پیدا کنید. مکانی را انتخاب کنید که احتمال خطر برای کودک کم باشد؛ برای مثال روی فرش، مناسب‌تر از تختخواب است چون امکان دارد کودک غلت بزند و از روی آن بیفتد. زمانی که کودک نفس اش را حبس کرد اصلا به او توجه نکنید، کودک را به محل در نظر گرفته شده ببرید و او را تنها بگذارید ولی از دور مراقب او باشید. بهتر است کودک شما را نبیند. یادتان باشد کودک شما را نبیند، اگر کودک برای جلب نظر شما نفس اش را حبس کرده باشد، با رفتن شما شروع به نفس کشیدن می‌کند یا حتی دنبال شما می‌گردد تا شما او را ببینید. اگر نمی‌توانید اتاق را ترک کنید، خود را به کاری مشغول کنید؛ برای مثال تابلوهای منزل را نگاه یا غذا درست کنید.
  رفتارهای مثبت کودک را تقویت کنید
نکته مهم این است که شما زمانی که کودک نفس اش را حبس نمی‌کند، به او توجه کنید؛ برای مثال اگر کودک در شرایطی قرار گرفت که به‌طور معمول نفس اش را حبس می‌کرده و حالا این کار را انجام نداده است، پیش کودک بروید وچند دقیقه با او بازی کنید. نکته پایانی هم این که در چنین مواقعی، خونسرد باشید و گریه نکنید، به‌جای این کار کودک را بغل کنید، آب روی صورت وی بپاشید و به صورت او فوت کنید و بعد از برطرف شدن کبودی نه کودک را تنبیه کنید و نه خواسته او را انجام دهید.
نویسنده : دکتر نجمه عابدی‌شرق| روان شناس‌بالینی در انستیتو روان‌پزشکی

2 پسر دارم. چند سالی است که همسرم فوت کرده و نمی توانم ارتباط خوبی با فرزندانم برقرار کنم. خیلی سرشان داد می زنم و گاهی کتک شان می‌زنم ولی بلافاصله پشیمان می شوم. نمی دانم باید چه کار کنم، دیگر خسته شده ام.

پاسخ مشاور

متاسفانه به سن فرزندان تان اشاره ای نکرده اید؛ ولی آن طور که به نظر می رسد باید کمتر از 12 سال داشته باشند که کتک شان می زنید. این رفتار یعنی کتک زدن فرزندان تان می تواند تاثیر بدی در تربیت آنان به جا گذارد مخصوصا این که آنان یاد می گیرند که می توانند بعدها دیگران را کتک بزنند. همچنین عزت نفسشان به شدت کاهش پیدا می کند و احتمال رفتارهای ضداجتماعی در پسران و افسردگی در دختران را در آینده افزایش می دهد. به طور کلی کتک زدن نشان دهنده عصبانیت شماست که توانایی کنترل احساسات منفی خود را ندارید. امروزه جایگزین های بسیار بهتری برای تنبیه فیزیکی وجود دارد. پیشنهاد می کنم به نکاتی که در ادامه مطرح می شود، توجه فرمایید. کنترل احساسات ناخوشایند بعد از فوت همسر به دلیل فوت همسرتان، درحال حاضر احساسات ناخوشایندی را تجربه می کنید. داشتن هیجانات منفی می تواند رفتارتان را با فرزندانتان به شدت تحت تاثیر قرار دهد و شما شرایط سختی را تحمل کنید. بهتر است در رابطه با کنترل هیجاناتتان صبر و حوصله بیشتری به خرج دهید. این مسئله تا حدودی ذهنی است یعنی باید این گونه فکر کنید که فرزندانتان کم سن و سال هستند و تا حدودی طبیعی است که تحمل رفتار آن ها سخت باشد. از طرفی شما نیز چون به تنهایی قرار است آن ها را تربیت کنید، مسئولیت دشوارتری در پیش دارید. از تکنیک زمان کیفی بهره ببرید برای داشتن ارتباط بهتر با فرزندانتان می توانید از تکنیک «زمان کیفی» بهره ببرید به این طریق که در طول شبانه روز زمانی حدود یک ربع تا نیم ساعت به فعالیت مورد علاقه آنان بپردازید مانند: نقاشی کشیدن، تماشای برنامه مورد علاقه آن ها، کتاب خواندن، بازی کردن یا هر فعالیتی که دوست دارند. برای هرکدام زمان جداگانه ای اختصاص دهید، تا باعث حسادت هیچ کدام نشود. تلفن تان را خاموش کنیدو تمام توجه تان به فرزندتان باشد. دقت کنید که مدت زمان «زمان کیفی» خیلی مهم نیست بلکه کیفیت آن که شامل تمام توجه شما می شود مهم است. احساسات تان را کلامی و غیر کلامی نشان دهید از تکنیک بیان احساس استفاده کنید: بیان احساس می تواند هم کلامی و هم غیرکلامی باشد. بیان احساس کلامی گفتن جملاتی مانند: «دوستت دارم»، «به داشتن فرزندی چون تو افتخار می کنم»، «دلم برایت تنگ شده بود» و… می شود و بیان غیر کلامی مانند: لبخند زدن، چشمک زدن، دست تکان دادن، نوازش کردن، در آغوش کشیدن و. .. است. این روش ها کمک می کند ارتباط شما با فرزندانتان بهبود یابد و آن ها به حرف شما بیشتر توجه کنند یعنی شما به فرد مهمی در زندگی آنان تبدیل می شوید. وقتی ارتباط تان بهتر شد در گام بعدی می توانید رفتارهای مثبت آنان را تشویق و به آن توجه کنید.

چنانچه فرزندتان زمان تنبیه می‌خندد شما تنها نیستید. روانشناسان به شما خواهند گفت که این خیلی شایع است. علت این رفتار امکان دارد از کودکی به کودک دیگر فرق داشته باشد.

عللی که چرا کودکان شما امکان دارد در زمان تنبیه بخندند:
اعصاب
بعضی از کودکان این کار را انجام می‌دهند چون عصبی هستند و نمی‌دانند چطور احساسات خود را کنترل کنند. توجه داشته باشید که شما با یک کودک کوچک سر و کار دارید نه یک بزرگسال. آن‌ها چیز‌های جدید بسیاری را در اطراف خود تجربه می‌کنند که پردازش همه آن‌ها برایشان سخت است. آن‌ها باید یاد بگیرند که چطور در موقعیت‌های گوناگون واکنش نشان دهند.

حس بی‌قدرتی
دیگر کودکان امکان دارد این کار را انجام دهند چون می‌خواهند قدری بر موقعیت کنترل داشته باشند و امکان دارد حس ناتوانی کنند.

نگران بودن
این اهمیت دارد بدانید که قهقهه در زمان فریاد زدن حتما نشانه بی‌احترامی نیست. فرزند شما در مورد دنیای اطراف خود یاد می‌گیرد و باید بفهمد که چطور واکنش نشان دهد.

چطور با کودکی که در هنگام تنبیه می‌خندد رفتار کنیم؟
رفتار بد او را برایش توضیح دهید
چنانچه بخواهید کتک بزنید یا فریاد بزنید امکان دارد کودک شما حس خشم و ترس کند.  شما نمی‌توانید توقع داشته باشید که آن‌ها در نخستین بار آن را درک کنند. این احتیاج به گذر زمان دارد. هنگامی که چیز‌هایی را برای کودک نوپا توضیح می‌دهید صبور باشید تا او بتواند از رفتارش درس بگیرد.

قوانینی را تنظیم کنید و آن‌ها را حفظ کنید
همان گونه که رفتار بد را برای فرزندتان توضیح می‌دهید، قوانینی را در مورد اینکه چه کاری می‌توانند انجام دهند و چه کاری نمی‌توانند انجام دهند مشخص کنید. حتماً این قوانین را رعایت کنید تا کودکتان بفهمد در صورت نقض آن‌ها عواقبی به دنبال خواهد داشت.

ابراز احساسات کنید
بچه‌های کوچک امکان دارد درک نکنند. آن‌ها را در بغل بگیرید و به آن‌ها بگویید که هنوز آن‌ها را دوست دارید هرچند امکان دارد رفتار آن‌ها را در لحظه خاص دوست نداشته باشید.

خونسردی خود را حفظ کنید
هر اندازه هم که دشوار باشد چنانچه فرزندتان در زمان تنبیه می‌خندد خونسردی خود را از دست ندهید. نفس عمیق بکشید و با شرایط به روشی مثبت برخورد کنید. با صدایی آرام با کودکتان حرف بزنید و توضیح دهید چرا رفتار او درست نیست.